INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA MAKON VA ZAMON KATEGORIYASI DOIRASIDAGI YAQIN–UZOQ OPPOZITSIYASINING CHOGʻISHTIRMA TAHLILI

Ushbu maqolada, ingliz va oʻzbek tillarining izohli va ikki tilli lugʻatlari maʼlumotlariga koʻra, makon va zamon kategoriyasi doirasidagi yaqin-uzoq oppozitsiyalarining leksik-semantik tuzilishini chogʻishtirma tahlil qilishdan iboratdir. Tahlil qilinayotgan “yaqin-uzoq” oppozitsiyasining ingliz va oʻzbek tillari mos kelishi va farqliligi, oʻz va koʻchma maʼnolarda namoyon boʻlishi tillarning noqardosh ekanligi bilan izohlanadi. Inglizvaoʻzbektillaridagi“yaqin-uzoq”qarama-qarshilikning leksik-semantiktahliliikkalamadaniyatda ham munosabatlarqandayifodalanishivakonseptualizatsiyasi haqida tushunchaberadi.Ushbuqarama-qarshilikni oʻrganib chiqib,bizushbutillarningyaqinlikvamasofaniifodalashdagioʻxshashlikvafarqlariga duch keldik. Inglizvaoʻzbek tillarida buoppozitsiyaobyektlar,odamlaryokigʻoyalarorasidagijismoniy,hissiyyokimetaforikmasofalarnitasvirlashuchunishlatiladi.Xuddi shunday chogʻishtirilayotgan tillarda “yaqin”va “uzoq” qarama-qarshiligi yaqinlikvamasofaniifodalashuchunishlatiladiganasosiyleksema turkumiga kiradi.Oʻzbektilida “yaqin-uzoq” leksemasiga ekvivalent qilib shevaga xos soʻzlarni nari, beri soʻzlarini misol sifatida keltira olamiz, lekin shuni inobatga olish kerakki, ushbu ekvivalent soʻzlar yaqin-uzoq oppozitsiyasi ifodalaydigan ayrim semalarga ishlatiladi yaʼni masofa va munosabatlarga qoʻllaniladi. Ingliz tilida yaqin leksemasiyaqinlikyokiqisqamasofanibildiradi.Buikkalajismoniyyaqinlikkavamavhumyokimetaforikyaqinlikkamurojaatqilishimumkin.Uzoq leksemasi esa bujismoniyyokimetafora bilan muhimmasofanikoʻrsatadi.Ikkalatildaham“yaqin” va“uzoq”nafaqatjismoniymasofani, balkihissiyyokimafkuraviymasofalarni ham ifodalashimumkin.Masalan,ingliz tilida ham oʻzbek tilida ham “yaqindoʻst”hissiyyaqinliknianglatadi,ikkalasi ham bir xilmaʼnoga ega.Ushbu tillarida yaqinlikyokimasofaning oʻziga xosturlarinitavsiflashuchun qoʻshma soʻzlaryokiiboralar bilan qoʻllaniladi.